١٩ آذر سالروز به اغما رفتن دكتر محمد معين، استاد زبان فارسی
ايستاده بر سنت، باليده بر تجدد
محسن آزموده
نسلی از دانشپژوهان ایرانی هستند كه به نظر تكرارناپذیر میرسند و مدام در گفتارها و نوشتارهای اهالی فرهنگ میخوانیم و میشنویم كه با حسرت از ایشان یاد میشود. نامهایی چون سعید نفیسی، عباس زریاب خویی، غلامحسین صدیقی، عباس اقبال، یحیی مهدوی، ایرج افشار، عبدالحسین زرینكوب، عبدالحسین و عبدالهادی حائری، سید جعفر شهیدی، سید حسن تقیزاده، علیاكبر دهخدا، محمد قزوینی، ابوالحسن نجفی، محمدعلی فروغی، غلامحسین یوسفی، مهرداد بهار، ابراهیم پورداود، ذبیحالله صفا، پرویز ناتل خانلری، جلالالدین همایی، بدیعالزمان فروزانفر، محمدرضا شفیعی كدكنی و... رمز ماندگاری این نامها چیست؟ چه شرایط تاریخی و اجتماعی به ظهور و بروز این نسل تكرار ناپذیر از پژوهشگران منجر شد و چرا دیگر تكرار نشدند؟ بیتردید پاسخ به این پرسش نیازمند پژوهشی گسترده در تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی و فرهنگی و حتی اقتصادی ایران در آستانه مشروطه و دهههای پس از آن است. اما بدون شك یكی از دلایل، محیط فرهنگی و تربیتی است كه این بزرگان در آن پرورش یافتند. اگر بخواهیم سردستی موضوع را بررسی كنیم، میبینیم كه عموم این بزرگان به دلیل شرایط تاریخی این بخت و اقبال را داشتند كه هر دو نظام آموزشی سنتی و متجدد را در ایران تجربه كنند. یعنی عموما در سالهای كودكی و نوجوانی در خانوادهها و محیطهای آموزشیای پرورش یافتهاند كه باقی مانده از سنت كهن ایرانی و اسلامی بوده است و در ادامه از قضا باز به دلایل محیطی و فرهنگی به سمت تحصیلات مدرن و متجدد سوق یافتهاند و در دانشگاههای جدید ادامه تحصیل دادهاند یا دستكم در نخستین نهادهای مدرن آموزشی ایران به فعالیت علمی ادامه دادهاند. به طور قطع و یقین محمد معین یكی از این نامهاست، از برجستهترین استادان زبان فارسی كه از قضا نخستین فارغالتحصیل دكترای زبان فارسی در دانشگاه تهران است كه پایان نامهاش را با راهنمایی ابراهیم پورداود با قید بسیار خوب گذراند و از همان آغاز با بزرگی چون علیاكبر دهخدا در تهیه و تدوین لغتنامه نامدارش همكاری كرد. معین البته از همان آغاز استعداد شگفت خود را در یادگیری نشان داد. او كه پدرش شیخ ابوالقاسم از روحانیان شناخته شده رشت بود، دوره شش ساله ابتدایی را در دبستان اسلامی رشت دوساله به پایان رساند و دوره نخست متوسطه را نیز با بهترین نمرهها از دبیرستان نمره ١ رشت كه بعدها به نام دبیرستان شاهپور شناخته شد، گذراند. برای ادامه تحصیل به تهران آمد و از دارالفنون در رشته ادبی فارغالتحصیل شد. در كنار این تحصیلات مدرن اما معین نزد بزرگان خانوادهاش علوم قدیمه را خواند. نیای پدری او شیخ محمد تقی معینالعلما بود كه در كنار مرحوم سید مهدی رشتآبادی به معین صرف و نحو و مقدمات علوم قدیمه را آموخت. نیای مادری محمد معین نیز شیخ محمد سعیر از علما و مدرسان علوم قدیمه بود. معین بعد از فارغالتحصیلی از دارالفنون به دانشسرای عالی رفت و در رشته ادبیات و فلسفه علوم تربیتی به تحصیل پرداخت. در سال ١٣١٣ با نگارش پایان نامه به زبان فرانسه در مورد شاعری فرانسوی در رشته ادبیات و فلسفه در مقطع كارشناسی فارغالتحصیل شد. او بعد از گذراندن چندین سال تجربه معلمی در دبیرستان شاهپور اهواز چنان كه اشاره شد، از دانشگاه تهران فارغالتحصیل شد و به فعالیت علمی در این دانشگاه و موسسه دهخدا پرداخت. متاسفانه اما بخت البته با علاقهمندان به زبان فارسی یار نبود و محمد معین با این درجه دانش و فرهیختگی خیلی زود از دنیا رفت، او ١٩ آذر ١٣٤٥ پس از بازگشت از سفر تركیه در دفتر گروه زبان وادبیات فارسی دانشگاه تهران سكته كرد و به حال اغما افتاد و پس از پنج سال در ١٣ تیر ١٣٥٠ در بیمارستان فیروزگر تهران درگذشت. گفته میشود در تشییع جنازه این استاد برجسته كه در همان زمان كوتاه غیر از همكاری در لغتنامه دهخدا و تدوین فرهنگ ارزشمند معین دهها كتاب و مقاله ارزشمند نگاشت، تعداد انگشت شماری حضور داشتند. این اشاره مختصر به زندگی، تحصیلات و آثار دكتر معین اما به هدف یادآوری نكتهای بود كه سخن با آن آغاز شد. محمد معین همچون نامهای ماندگاری كه از آنها یاد شد، هر دو نظام آموزشی سنتی و متجدد را تجربه كرده بود و به باور نگارنده دست كم یكی از رمز و رازهای موفقیتش همین بود، اینكه بر سنتی كهن ایستاده بود، اما در بستری متجدد پرورش یافت و توانست دانش سترگش از زبان و فرهنگ ایرانی و فارسی را با روشی جدید عرضه كند.
• روزنامه اعتماد، شماره 3412، 18 آذر 1394
نظرات بینندگان