"حصیر بافی"؛ هنر رو به فراموشی گیلان

هنر حصیربافی از هنرهای دیرینه گیلان بوده که کم‌کم به فراموشی سپرده شده است، اما هنردوستان خواستار رونق بخشیدن به این هنر قدیمی هستند.
به گزارش خبرگزاری مهر، تمامی مواد اولیه این هنر قدیمی و چند هزار ساله گیلان به وفور در استان تولید و با دستان توانمند صنعتگران گیلانی رشته‌های ساقه برنج و سوف به زیرانداز زیبا برای علاقه‌مندان صنایع دستی تبدیل می‌شود.
حصیر بافی تنها به تولید زیرانداز در استان خلاصه نمی‌شود، بلکه هنرمندان چیره‌دست گیلانی از سوف و ساقه برنج دست‌ساخت‌های متنوعی چون سبد، انواع زنبیل، سفره و کلاه که طرفداران بسیار زیادی دارد تولید می‌کنند.
اما حصیربافان برای رونق بخشیدن به این صنعت دیرینه درخواست‌هایی از قبیل آموزش این صنعت به نسل جوان، ایجاد جایگاه‌های مخصوص برای عرضه مواد اولیه این صنعت و همچنین محل‌های دائمی برای فروش محصولات، بیمه کردن و حمایت مالی از حصیربافان و در نهایت جلوگیری از محصولات چینی به بازار داخلی از مسئولان داشتند.
یک هنرمند حصیرباف در انزلی به مقوله آموزش هنر حصیربافی به نسل جوان جامعه اشاره کرد و افزود: حصیربافی که شامل بامبوبافی و مرواربافی نیز می‌شود، یکی از حرفه‌های بسیار کهن و قدیمی است و شامل انواع محصولاتی است که با استفاده از الیاف، ساقه و شاخه‌های گیاهان مختلف بافته می‌شود.
زهرا محمدی اظهار داشت: حصیربافی قدیمی‌‌ترین هنر دستی گیلانی‌هاست و متأسفانه رو به فراموشی است که به احیای دوباره نیاز دارد.
وی در ادامه بر لزوم ایجاد کارگاه‌های آموزشی حصیربافی در سطح استان، به‌ویژه در مناطقی که این صنعت رونق دارد تأکید کرد و افزود: با آموزش و پژوهش می‌توان این هنر باارزش را حفظ و به نسل آینده منتقل کرد.
این هنرمند گیلانی گسترش آموزش رشته‌های مختلف صنایع دستی و جلوگیری از به فراموشی سپرده شدن آن‌ها را امری ضروری برای فعالان این عرصه در تمام استان و شهرستان انزلی برشمرد.
یک هنرمند حصیرباف خمامی نیز در این رابطه ایجاد جایگاه‌های عرضه مواد اولیه مربوط به این هنر را ضروری دانست تا هنرمندان بتوانند مواد مورد نیاز خود را به سهولت تهیه کنند.
خدیجه اسدی افزود: جایگاه‌های عرضه مواد اولیه حصیربافی ضمن ایجاد اشتغال با عرضه آسان مواد مورد نیاز باعث رونق این صنعت در سطح استان خواهند شد.
وی با اعلام این‌که مواد اولیه حصیربافان نقاط مختلف ایران به نسبت تنوع محیط جغرافیایی کشور متنوع است، اظهار دشت: این مواد در گیلان بیشتر از ساقه برنج، لی و سوف تشکیل شده است.
این هنرمند گیلانی گفت: ابزار و وسایل مورد استفاده در حصیربافی بسیار ساده و محدود بوده که شامل داس، انواع کارد، اره، رنده، انبردست، قیچی، سوزن، درفش، دفتین و سنگ نفت است.
وی ادامه داد: این ابزار بیشتر برای قطع گیاهان و پیراستن آن‌ها به منظور آماده‌سازی مواد اولیه مورد استفاده قرار می‌‌گیرد و گاهی نیز حین تولید به عنوان وسیله کمکی امر ساخت را تسهیل می‌‌بخشد.
دیگر هنرمند صنایع دستی استان در ادامه خواستار حمایت مالی مناسب و بیمه کردن تمامی هنرمندان، به‌ویژه حصیربافان شد.
علی حسین‌زاده یادآور شد: ورود بی‌رویه صنایع دستی چینی به بازارهای بومی و محلی از مشکلات اساسی استان است که باید مسئولان به این مهم توجهی ویژه داشته باشند.
به هرحال با همراهی دولت و وضع قوانین حمایتی دقیق، مسائل بیمه و معیشت و کار هنرمندان صنایع دستی، به‌ویژه حصیربافان باید رفع شود و آن‌ها با خیال آسوده‌تر به فعالیت ارزشمند خود و حفظ ریشه‌های فکری و معنوی استان اقدام کنند.

معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گیلان با اشاره به این‌که صنایع دستی به عنوان یکی از محورهای توسعه گردشگری در استان است، افزود: با تلاش‌های بی‌وقفه‌ای که در ارتباط با صنایع دستی استان صورت گرفته، وضعیت مطلوب‌تری نسبت به گذشته داریم و بسیاری از هنرهای سنتی و صنایع دستی که روزگاری در خطر فراموشی بودند، امروز آموزش داده شده و در ذهن مردم جای خود را یافته‌اند.
محمدعلی یوسفی همچنین توجه به امکانات مالی هنرمندان فعال در رشته‌های مختلف صنایع دستی را مورد تأکید قرار داد و اظهار داشت: تمهیداتی برای تأمین مالی هنرمندان رشته‌های مختلف صنایع دستی و هنرهای سنتی باید اندیشیده شود تا به بهترین شکل به خلق آثار خود پرداخته و همچنین با حمایت‌های بعد از تولید، آثار خود را در بازارهای قوی و مطمئن به فروش برسانند.
وی درخصوص بیمه حصیربافان نیز یادآور شد: یکی از کارهایی که در دولت دهم پیگیری شده و به نتیجه هم رسیده، بیمه هنرمندان است که رشته حصیربافی را هم شامل می‌شود و همچنین تسهیلاتی مانند وام صندوق مهر امام رضا(ع) و زودبازده برای حمایت از هنرمندان پرداخت خواهد شد.
معاون صنایع دستی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری گیلان با اعلام این‌که مقدمات ساخت هفت بازارچه صنایع دستی در استان فراهم شده است، افزود: علاوه بر این هنرمندان به نمایشگاه‌های مختلف در استان، کشور و خارج ایران اعزام می‌شوند.
وی ادامه داد: با آموزش به علاقه‌مندان هنر حصیربافی و حمایت از تولیدکنندگان می‌توان موجب رونق دوباره این هنر در گیلان شد.
بافت سبد و حصیر به اعتقاد اکثر محققان یکی از قدیمی‌ترین صنایع دستی و شاید کهن‌ترین آن‌ها باشد. حصیربافی به دلیل استفاده از شاخ و برگ گیاهان در بافت آن از اولین دست‌ساخته‌های بشری بوده که با یکجانشینی بشر و ایجاد کشاورزی به‌وجود آمده است.
با شروع کشاورزی صنایع وابسته به آن مانند حصیربافی (بافندگی) را زنان ایجاد کرده و توسعه داده‌اند و وجود این دو صنعت در ایران به دلایل متعددی نیم قرن از تمدن مصر، بیش از یک هزار سال از تمدن هند و افزون بر 10 هزار سال از تمدن چین جلوتر بوده است.
فرآورده‌های حصیری با توجه به تنوع و گوناگونی شکل تولید جزء آن دسته از صنایع محسوب می‌شوند که جنبه‌های هنری کمتر و جنبه مصرفی بیشتری دارند و بیشتر برآورنده نیازهای مصرفی محلی و منطقه‌ای به‌شمار می‌روند.
طی سال‌های جاری به دلیل نگاه تازه و خلاقانه به دست‌بافت‌های حصیری در بعضی از نقاط ایران، این نوع فعالیت‌ها دچار تحول شده و در معماری داخلی به عنوان عنصر تزئینی استفاده می‌شود.
دست‌ساخته‌های ظریف، هنرمندانه و اصیل ایرانی که روزگاری دراز صنایع دستی منحصر به فرد محسوب می‌شد و پهنه اقتدارش تمام مصر، شبه‌قاره هند و اکثریت قریب به اتفاق مراکز و مجامع هنری را تسخیر کرده بود، امروز به دست فراموشی سپرده شده است.
حصیربافی از جمله این هنرهای سنتی و دستی محسوب می‌شود که در اکثر نقاط روستایی ایران به روش‌های مختلفی صورت می‌گیرد و کاربردهای متفاوتی دارد که گروهی از کارشناسان آن را در گروه ویژه‌ای با عنوان "سبد و حصیربافی" جای می‌دهند و گروهی دیگر آن را جزء صنایع چوبی می‌دانند.
در حال حاضر در مناطق مختلف کشور، به‌ویژه مناطق شمالی و جنوبی و هر نقطه دیگر که امکان دسترسی به برگ درخت خرما، ساقه گندم، ساقه برنج، ترکه و نی‌های مردابی وجود داشته باشد، نشانه‌هایی از بافت حصیر را می‌توان دید.
حصیر به روش‌های مختلفی در سطح کشور، به‌ویژه استان گیلان تولید می‌شود که یکی از این شیوه‌ها با استفاده از چوب‌های نیزار است که در اطراف مرداب‌ها و آبگیرها به صورت خودرو یافت می‌شوند. برای بافت این نوع حصیر پس از جداکردن نی‌ها از محل مورد نظر و خشک کردن آن‌ها، ابتدایی‌ها را به صورت یک اندازه می‌چینند و سپس با گذاشتن آن‌ها بر روی هم و عبور نخ‌هایی که در بین نی‌ها زیرورو می‌شوند، نی‌ها را به وسیله نخ‌ها نگه می‌دارند.
در این نوع بافت نیز گاهی در حین کار از نخ‌های رنگی استفاده می‌شود و یا پس از پایان بافت به وسیله سوزن و با عبور نخ‌های رنگی از لای نی‌ها باعث ایجاد نقش بر روی کار می‌شوند. این نوع حصیر که در بعضی از مناطق عشایری با تزئینات بیشتر "چغ" خوانده می‌شود، برای حفاظت اطراف سیاه چادرها از آن استفاده می‌شود و گاه نیز برای تقسیم داخل چادرهای عشایری به چند بخش جدا از هم مورد استفاده قرار می‌گیرد و تقریباً کار "پاراوان" را در زندگی شهری انجام می‌دهد. در پاره‌ای از مناطق شهری و روستایی از این نوع حصیر به‌جای پرده استفاده می‌شود.
بافت انواع حصیر را هنوز هم در گوشه و کنار کشور می‌توان فراوان یافت که علت آن را مواد اولیه مصرفی رایگان و فراوان و اشتغال بدون سرمایه، ابزار کار و روش آسان ذکر کرد.
این تولیدات جنبه‌های مصرفی بسیار قوی دارد و افزون بر آن، انعکاس‌دهنده صریح و صادق روحیات و سلیقه ساکنان نقاط مختلف ایران و حکایت‌گر فرهنگ ادبی آنان است که نباید فراموش شود.
بر این اساس، حصیربافی با مشکلاتی مانند گرانی سه رنگ اصلی سبز، قرمز و بنفش، تبلیغات ناکافی در زمینه شناسایی صنایع دستی به مردم، بازاریابی سنتی و غیرحرفه‌ای و تعداد کم بازارچه‌های فروش و استاندارد نبودن آن‌ها روبه‌روست.
بنابراین باید با ایجاد کلاس‌های رایگان در منطقه برای شروع کار، توجه به آموزش و بازاریابی حرفه‌ای برای محصول تولیدی و برآورد نیاز بازار و تولید محصول مورد نیاز برای گسترش حصیربافی تلاش کرد.
علاوه بر این با استمرار بافت سنتی، به‌ویژه در جامعه وسیع روستایی، نمادهای مذهبی، پیوستگی بین صنایع دستی و زندگی روزمره مردم از نظر جنبه‌های مصرفی و تزئینی، حذف واسطه بین تولیدکننده و مصرف‌کننده، رسیدن به جایگاه منزلتی برای صنعتگر صنایع دستی می‌توان این صنعت را گسترش داد.
به هرحال با جلوگیری از واردات بی‌رویه صنایع دستی بی‌کیفیت خارجی، تشکیل تعاونی‌های مشارکت روستایی با محوریت زنان، افزایش کیفیت بالای مواد، ترکیب مهارت‌های سنتی و نوآوری، هویت فرهنگی و زیباشناسی سنتی، ترکیب تکنیک‌های خاص با مهارت‌های سنتی، توجه و احترام به محیط زیست، استفاده از الیاف و رنگ‌های طبیعی، استفاده ایمن برای مصرف‌کنندگان و ایجاد فاصله‌ای منطقی بین قیمت تولید و فروش کمک قابل توجهی برای افزایش و پیشرفت صنعت حصیربافی کرد.