"ورمی ﻛﻤﭙﻮﺳﺖ"؛ اﺳﺘﺮاﺗﮋی ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻣﻮاد زائد در گیلان

بازیافت "ورمی ﻛﻤﭙﻮﺳﺖ" از راهبردهای ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻣﻮاد زائد ﺟﺎﻣﺪ ﺷﻬﺮی است که به اختصار "زباله" نامیده می‌شوند و در چارچوب برنامه‌های محیط زیست، مورد استفاده قرار می‌گیرد.
به گزارش خبرگزاری مهر، با رشد روزافزون جمعیت، افزایش سطح رفاه و تنوع کمی و کیفی در مصرف مواد غذایی، توسعه صنایع تبدیلی و رشد پدیده شهرنشینی، دفع زباله و مواد زائد آلی به یک مشکل، به‌ویژه در شهرهای شمالی ایران تبدیل شده است.
فرآوری مواد زائد آلی امروزه به سه روش "سوزاندن"، "دفن در محل‌های خاص" و "بازیافت یا استفاده مجدد" انجام می‌گیرد. روش بازیافت علاوه بر این‌که در حفظ محیط زیست و کاهش آلودگی مؤثر است، می‌تواند مواد زائد را به عنوان مواد خام، به مرور در چرخه مصرف قرار دهد و از تخریب بیشتر محیط زیست پیشگیری کند.
از بین انواع محصولات بازیافتی می‌توان به "ورمی کمپوست" یا "کمپوست کرمی" که در کشورهای مختلف جهان با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو شده است، اشاره کرد.
"ورمی کمپوست" عبارت است از کود آلی بیولوژیک که در اثر عبور مداوم و آرام مواد آلی در حال پوسیدگی از دستگاه گوارش گونه‌هایی از کرم‌های خاکی و دفع این مواد از بدن کرم، حاصل می‌شود.
این مواد هنگام عبور از بدن کرم آغشته به مخاط دستگاه گوارش (موکوس)، ویتامین‌ها و آنزیم‌ها شده که در نهایت به عنوان یک کود آلی غنی شده و بسیار مفید برای ساختمان و بهبود عناصر غذایی خاک، تولید و مورد مصرف واقع می‌شود. بنابراین "ورمی کمپوست" عبارت از فضولات کرم به همراه درصدی از مواد آلی و غذایی بستر و لاشه کرم‌ها است.
"ورمی کمپوست" ماده‌ای شبیه به "پیت" است که به خوبی تغییر فرم یافته و ساختار، تخلخل، تهویه، زه‌کشی و ظرفیت نگهداری رطوبت آن در حد آلی است. تولید "ورمی کمپوست" تعداد ریز موجودات بیماری‌زای گیاهی را به شدت کاهش داده و بنابراین از این نظر برتری نسبی به کمپوست معمولی دارد.
تولید کمپوست به عنوان یک فرآیند هوازی منجر به معدنی شدن نیتروژن می‌شود که در مورد تولید "ورمی کمپوست"، استفاده از کرم‌های خاکی باعث تسریع این روند می‌شود. فرآیند هوموسی شدن که در مرحله رسیدگی کمپوست سازی اتفاق می‌افتد، در طول فرآیند تولید "ورمی کمپوست"، بزرگ‌تر و سریع‌تر اتفاق می‌افتد. کود تولیدی در این روش به دلیل بالا بودن نسبت کربن به ازت فاقد بوی نامطبوع و فعالیت حشرات مزاحم است.
به‌طور کلی، در حدود دو هزار و 700 گونه مختلف از کرم‌های خاکی وجود دارند که بسته به موضوع کار و هدف، گونه انتخابی متفاوت خواهد بود.
این اهداف می‌تواند شامل افزایش حاصلخیزی خاک، بهبود ساختمان و مدیریت خاک، افزایش محصول، تولید مکمل غذایی برای خوراک دام و آبزیان و تولید مواد آرایشی است.
در کشورهای توسعه‌یافته به‌جای کودهای شیمیایی که متأسفانه چندین دهه است استفاده از آن در مزارع کشاورزی به‌طور فزاینده‌ای رو به گسترش بوده و خطرات زیست محیطی بالقوه و خطرناکی دارند، به تدریج از این کودهای ارگانیک و طبیعی استفاده شود.
با این وجود ﺗﻮﻟﻴﺪ روزافزون زﺑﺎﻟﻪ و ﭼﮕﻮﻧﮕﻲ دﻓﻊ مناسب آﻧ‌‌‌ﻬﺎ از ﭼﺎﻟﺸ‌‌ﻬﺎی زﻳﺴﺖ ﻣﺤﻴﻄﻲ ﻋﻤﺪه ﺟﻮاﻣﻊ اﻧﺴﺎﻧﻲ است. اﻳـﻦ مشکل در مناطق شهری و ﭘﺮﺟﻤﻌﻴﺖ ﺑﻪ دلیل ﻛﻤﺒﻮد زﻣﻴن‌های ﻣﻨﺎﺳﺐ برای دفن زﺑﺎﻟﻪ‌ﻫﺎ باعث شده ﻛﻪ زﻣﻴﻨ‌‌ﻬﺎی دفن در فواصل دورتر از ﺷﻬﺮ ﻗـﺮار گرفته و در ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻫﺰﻳﻨﻪ ﻋﻤﻠﻴﺎت و ﻧﮕﻬﺪاری آﻧ‌ﻬﺎ ﺑﻪ‌ﻃﻮر ﭼﺸﻤﮕﻴﺮی افزایش ﻳﺎﺑﺪ.
اﻳﻦ ﻣﺤﺪودﻳت‌ها ﻣﻮﺟـﺐ شده اﺳـﺖ ﻛـﻪ توجه بیشتری ﺑﻪ ﻣﺴأﻠﻪ ﺑﺎزﻳﺎﺑﻲ و ﺑﺎزﻳﺎﻓﺖ ﻣﻮاد ﺧﺎم ﻣﻌﻄﻮف شود. از ﺟﻤﻠﻪ روﺷ‌ﻬﺎی ﺑﺎزﻳﺎﺑﻲ و ﺑﺎزﻳﺎﻓﺖ ﻣﻮاد ﺟﺎﻣﺪ ﺷﻬﺮی می‌توان به تهیه کود آﻟﻲ (ﻛﻤﭙﻮﺳﺖ) از ﻣﻮاد آﻟﻲ اﺷﺎره داﺷﺖ.
مدیرعامل سازمان بازیافت و مواد زائد شهرداری رشت در این ارتباط گفت: به دلیل بالا بودن درﺻﺪ ﻣﻮاد ﻓﺴﺎدﭘﺬﻳﺮ در زﺑﺎﻟﻪ‌ﻫﺎی ﺷﻬﺮی، ﻣﺤﺼﻮل ﺑه‌ﺪﺳﺖ آﻣﺪه از ﻛﻤﭙﻮﺳﺖ ﻣﻲ‌ﺗﻮاﻧـﺪ ﺑـﻪ ﻋﻨـﻮان ﻛـﻮد ﻣـﻮرد ﻧﻴـﺎز ﻛﺸﺎورزان ﻣﻨﻄﻘﻪ ﻣﻮرد اﺳﺘﻔﺎده قرار گیرد.
سیامک دوستدار افزود: کمپوست ﻋﻼوه ﺑﺮ اﻳﻨ‌ﻜﻪ ﺑﺎﻋﺚ ﺑﺎﻻ ﺑﺮدن ﺗﺨﻠﺨﻞ ﺧﺎک و قابلیت نگهداری آب در ﺧـﺎک ﻣﻮﺟﺐ ﺟﻠﻮﮔﻴﺮی از فرسایش خاک ﺷﺪه و ﺑه ﻌﻨﻮان ﻛﻮدی ﺑﺴﻴﺎر ﻣﻨﺎﺳﺐ ﻛﻪ دارای عناصر اصلی و فرعی مورد ﻧﻴﺎز ﺧﺎک است ﻧﻴﺰ ﻋﻤﻞ ﻣﻲ‌کند.
وی عنوان کرد: در اﻛﺜﺮ ﺷﻬﺮﻫﺎی اﻳﺮان، به‌ویژه گیلان ﻣﻮاد زائد آﻟﻲ قابل تبدیل به کمپوست حدود 70 درﺻﺪ ﻣﻮاد زائد ﺷﻬﺮی را ﺗﺸﻜﻴﻞ می‌دهند.
مدیرعامل سازمان بازیافت و مواد زائد شهرداری رشت گفت: ﺗﻬﻴﻪ ﻛﻮد از زﺑﺎﻟﻪ ﻋﻼوه ﺑﺮ ﻛﻨﺘﺮل زﺑﺎﻟﻪ و ﺑﺎزﻳﺎﻓﺖ ﻣﻮاد قابل ﻓﺴﺎد دارای ارزش اﻗﺘﺼﺎدی وﻳﮋه‌ای اﺳﺖ ﻛﻪ از ﻃﺮﻳﻖ ﻓﺮوش ﻛﻤﭙﻮﺳﺖ ﺑه‌ﻮﺟﻮد ﻣﻲ‌آﻳﺪ و اﻳـﻦ درآﻣﺪ ﻣﻲ‌ﺗﻮاﻧﺪ ﺑه ﺨﻮﺑﻲ ﺟﻮاﺑﮕﻮی ﺑﺴﻴﺎری از هزینه‌های ﺟﻤﻊ‌آوری و دﻓﻊ باشد.
وی ادامه داد: ﺗﻮﺳﻌﻪ ﺻﻨﺎﻳﻊ ﻛﻤﭙﻮﺳﺖ از زﺑﺎﻟﻪ ﻣﺨﻠﻮط در ﺻﻮرت عدم رعایت جنبه‌های بهداشتی، زﻳﺴﺖ ﻣﺤﻴﻄﻲ و اﻗﺘﺼﺎدی دارای ﭘﻴﺎﻣﺪﻫﺎی زﻳﺴﺖ ﻣﺤﻴﻄﻲ و ﺑﻬﺪاﺷﺘﻲ ﻣﺘﻌﺪدی خواهد بود ﻛﻪ ﺳﻼﻣﺖ ﺟﺎﻣﻌﻪ و ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ را ﻣﻮرد ﺗﻬﺪﻳﺪ ﻗﺮار می‌دهد.
به هرحال سالیانه میلیون‌ها تن زباله‌های آلی دفن و یا سوزانده می‌شود و علاوه بر این‌که مشکلات زیست محیطی فراوانی را به‌وجود می‌‌آورد، هزینه‌های کلانی صرف حمل، دفن و یا سوزاندن زباله می‌‌شود.
در روش دفن زباله، علاوه بر مشکلات و خطرات ورود نیترات و سایر مواد آلاینده به آب‌های زیرزمینی، اشغال فضای بیشتر توسط مواد زائد از دیگر معایب این روش است.
بازیافت به صورت "ورمی کمپوست" از مهمترین روش‌های فرآوری زباله‌‌های شهری است. در نتیجه این فرآیند، علاوه بر کاهش مشکلات بهداشتی و زیست محیطی، مقادیر قابل توجهی کود آلی به نام "ورمی کمپوست" تولید می‌شود.
کشور ایران با داشتن مشکلاتی همچون بیکاری، کمبود مواد آلی خاک‌های کشور، گران بودن و مشکلات زیست محیطی کودهای شیمیایی سالیانه فقط از منابع زباله‌های شهری، ظرفیت توان تولید بیش از چهار میلیون تن کود آلی "ورمی کمپوست" را دارد.
"ورمی کمپوست" دارای موازنه مناسبی از عناصر غذایی است، به‌طوری که می‌تواند به عنوان کود کامل به صورت گرانوله مصرف شود.
استفاده از روش تولید "ورمی کمپوست" از دو بعد اهمیت دارد. نخست این‌که، حجم زیادی از مواد زائد آلی با این روش بازیافت می‌شود و از نقطه نظر اقتصادی و محیط زیست مهم است. دوم این‌که، استفاده از "ورمی کمپوست" تولید شده در اراضی کشاورزی سبب بهبود کیفیت خاک و رشد گیاهان می‌‌شود که صرفه اقتصادی فراوانی را می‌تواند به دنبال داشته باشد.
عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان در این‌باره گفت: تولید گیاهان زینتی امروزه بیشتر بر پایه کشت بدون خاک (Soilless Culture) بوده و در بخش تولید گلدانی گیاهان زینتی، بیشتر بسترهای کشت بر پایه پیت است.
علی محبوب خمامی افزود: نظر به وارداتی بودن این ماده و محدودیت‌هایی که در استخراج و تأمین آن وجود دارد، قیمت این ماده در جهان رو به افزایش است. از این‌رو جایگزینی این ماده و کاهش مصرف آن در ترکیب بسترهای تولید گیاهان زینتی، از جمله اولویت‌های بخش تحقیقات گیاهان زینتی در بیشتر کشورهای جهان است.
وی عنوان کرد: منابع تحقیقاتی موجود معرف آن است که در هر کشوری، تحقیقات بر کاربرد مواد زائد کشاورزی و صنعتی استوار است که مصارف مشخصی برای آن‌ها معین نبوده و قابلیت استفاده به صورت "کمپوست" یا "ورمی کمپوست" را دارند.
عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان ادامه داد: روش "ورمی کمپوست" و "کمپوست سازی"، راهکاری کارآ و منطبق با محیط زیست برای تبدیل ضایعات کشاورزی و صنعتی برای استفاده در صنایع تولید گل و گیاه است.
استان گیلان در جنوب دریای خزر واقع شده و 300 کیلومتر از نوار ساحلی در این منطقه قرار گرفته است. معضل زباله یکی از چالش‌های زیست محیطی در این استان است و پیامدهای منفی زیست محیطی زیادی از قبیل راهیابی شیرابه به رودخانه‌ها و آب‌های زیرزمینی، تصاعد بوهای مشمئز کننده از مکان‌های دفع و ایجاد مزاحمت برای سکونتگاه‌های انسانی، پخش و انتشار مواد سبک از قبیل کاغذ و مقوا و پلاستیک به زمین‌های اطراف و ایجاد مزاحمت برای کشاورزان در حوالی مکان‌های دفع دارد.
تغذیه وحوش از زباله و انتقال آلودگی به چرخه غذایی، تغذیه دام از زباله و انتقال آلاینده‌ها از طریق شیر و گوشت به انسان، جداسازی و بازیافت مواد قابل فروش در مکان‌های دفع از سوی افراد دوره‌گرد، ایجاد مناظر نازیبا و کاهش جاذبه‌های گردشگری، تخلیه زباله در حاشیه جاده‌ها، رودخانه‌ها و در داخل مناطق جنگلی و گردشگری از دیگر پیامدهای منفی زیست محیطی است.
پروژه مدیریت پسماندها در استان‌های ساحلی شمال کشور از پروژه‌های اولویت‌دار زیست محیطی دولت در برنامه توسعه است.
در استان گیلان با دو میلیون و 400 هزار نفر جمعیت، روزانه افزون بر دو هزار و 500 تن زباله تولید می‌شود و سرانه تولید زباله شهری هر شهروند استان 750 گرم در روز و سرانه تولید زباله هر نفر روستایی 350 گرم در روز است.
بنابراین مدیریت این حجم زباله تولید شده نیاز به نگرش علمی‌ همه‌جانبه و برنامه‌ریزی دقیق دارد. پیشگیری از پیامدهای سوء بهداشتی و زیست محیطی این معضل اجتماعی تنها در سایه مدیریت صحیح و اصولی آن میسر است.
به هر حال بازیافت مواد از جمله فعالیت‌هایی است که به نحو چشمگیری توجه و اهتمام برنامه‌ریزان و سیاستگذاران را در دنیا به خود معطوف داشته است.
جهان پیشرفته از سر تجربه آموخته است تا به دو دلیل عمده و به‌طور جدی بازیافت مواد را در دستور کار خود قرار دهد. نخست آن‌که، اصل اقتصادی کمیابی حکم کرده است تا به واسطه محدودیت منابع تا حد امکان از مواد قابل بازیافت استفاده شود و همچنین با گذشت زمان و افزایش قیمت منابع، اصل "هزینه ـ فایده" نیز یک چنین اندیشه‌ای را به شدت تقویت کرده است.
به‌طور مسلم امروزه بیش از هر زمان دیگر طبیعت در مقابله با فعالیت‌های انسانی، در خودپالایی با مشکل روبه‌رو شده است. بازیافت مواد به یقین این مشکل زیست محیطی را تقلیل داده، از ورود مواد آلاینده بر محیط زیست و در نتیجه برهم خوردن موازنه اکولوژیکی پیشگیری می‌کند.
به هر حال برای حفظ سیمای طبیعی منطقه و جلوگیری از آلودگی‌ها و پیامدهای ناگوار زیست محیطی و بهداشتی ناشی از مدیریت غیراصولی مواد زائد جامد شهری گیلان در مرحله اول به بهبود سیستم جمع‌آوری، بهسازی‌ E-D زباله‌های شهری و انجام عملیات دفن‌‌ بهداشتی در آن تأکید و در مرحله بعدی اجرای طرح تفکیک زباله از مبداء و ساخت کارخانه تولید کمپوست و همچنین بازیافت به صورت "ورمی کمپوست" به عنوان راهکارهای‌ اجرایی‌ پیشنهاد می‌شود.