آبیاری سنتی باعث هدرروی آب و نارضایتی مردم گیلان است
مهار آبهای سطحی و توسعه بهرهبرداری از منابعی که بدون مصرف در استان گیلان از دست میروند، باید سرلوحه برنامههای توسعه اقتصادی ـ اجتماعی مسئولان قرار گیرد.
سد سپیدرود اگرچه دهها سال بیدغدغه آب بخش زیادی از شالیزارهای گیلان را تأمین کرده، اما کاهش تدریجی توان ذخیرهسازی این سد در کنار افزایش پلکانی مصرف آب کشاورزی باعث شده این سازه دیگر به تنهایی قادر به تأمین نیازمندیهای استان نباشد.
به گزارش خبرگزاری مهر، ظرفیت اسمی سد سپیدرود یک میلیارد و 800 میلیون مترمکعب است که این ظرفیت امروز به دلیل رسوبگذاریهای مداوم رودخانههای قزل اوزن و شاهرود و لایروبی نشدن به موقع این سد با بیش از 40 درصد کاهش حدود یک میلیارد و 100 میلیون مترمکعب است.
با این وجود سد سپیدرود که مهمترین سازه تأمین آب در گیلان و یکی از بزرگترین سدهای مخزنی ایران است، هماکنون 70 درصد از آب مورد نیاز شالیزارهای استان را تأمین میکند.
وسعت شالیزارهای استان گیلان 330 هزار هکتار و تعداد شاربین دارای پیمان آب زراعی 277 هزار نفر است. بنابراین از آنجایی که بیش از نیمی از وسعت دشت جلگهای استان، شالیزار و بیش از نیمی از خانوارهای گیلانی با کشت محصول استراتژیک برنج امرار معاش میکنند، میتوان به ابعاد گسترده و پیامد ناشی از بحران کمآبی و خشکسالی و اثر مستقیم آن بر اقتصاد این استان پی برد.
همینطور به دلیل توزیع زمانی ناهماهنگ نزولات جوی و حجم جریانات سطحی در طول سال و نقش مهم آب در کشاورزی منطقه، کاهش حجم ذخیرهسازی سد مخزنی سپیدرود به دلیل انباشت رسوبات و کاهش آب ورودی به مخزن سد در سالهای اخیر، ضرورت بررسی و مطالعه مجدد بر روی منابع آب، اعم از سطحی و زیرزمینی و ریزشهای جوی را ایجاب میکند تا بر اساس پتانسیلهای منابع آب در دسترس نسبت به مقابله با خشکسالی برای استفاده بهینه از آب موجود در شرایط بحران برنامه آبیاری تنظیم کرد.
این برنامهریزی شامل تعیین منابع آبی داخل و خارج از حوضه آبیاری سپیدرود، تنظیم و تخصیص آب برای تمام مصارف در مناطق مختلف و ارزیابی روند اجرای برنامه تنظیم شده است.
استاندار گیلان در این ارتباط با اعلام اینکه سد سپیدرود از سرمایههای مهم کشور است، گفت: با عدم اجرای طرح جامع آب و همچنین اجازه ساخت سدها در سرشاخههای این سد در استانهای دیگر، احتمال پدیده کمآبی برای استان گیلان در سالهای آینده وجود دارد.
روحالله قهرمانی چابک بر لزوم ساخت سازههای کوچک سدسازی با هدف مهار آب بارندگیها از سوی وزارت نیرو در استان تأکید کرد و افزود: کمآبی از مسائل مهمی است که در سالهای اخیر دامنگیر کشور و گیلان شده و ضرورت مدیریت بهینه بر منابع موجود آب میتواند کمک بسیاری در جلوگیری از مشکلات کمآبی باشد.
وی همچنین با اشاره به ساخت سه سد مخزنی شهر بیجار، پلرود و شفارود در جنوب، شرق و غرب گیلان خاطرنشان کرد: با تکمیل ساخت این پروژهها تحول اساسی در استان ایجاد خواهد شد.
استاندار گیلان به آغاز عملیات اجرایی سد غلتکی شفارود در رضوانشهر اشاره کرد و افزود: این سد بلندترین سد بتنی غلتکی ایران است که مشکلات آب آشامیدنی، کشاورزی و صنعت غرب گیلان را برطرف میکند.
وی اظهار داشت: سد درحال ساخت شهر بیجار که عملیات آن از سال 1383 آغاز شده است، پس از تکمیل و بهرهبرداری آب آشامیدنی مورد نیاز بیش از 70 درصد جمعیت گیلان را به مقدار 165 میلیون مترمکعب در سال تأمین خواهد کرد.
قهرمانی چابک با اشاره به اینکه در گیلان باید برای مهار و کنترل آبهای سطحی اهتمام ویژه شود، افزود: طرح ساخت سدهای لاستیکی در این استان در دست مطالعه قرار دارد تا نزولات جوی این استان مهار و بتوان با ساخت این سدها به حفظ آب بندانهای استان نیز کمک کرد.
وی ادامه داد: استان گیلان با میانگین بارندگی یک هزار و 300 میلیمتر در سال، پربارانترین استان کشور و یکی از پربارانترینها در دنیاست که اگر آبهای سطحی آن مهار شود، خدمت بزرگی به کشور و مردم استان شده است.
به هر حال آب در کشور به عنوان یک منبع کمیاب اقتصادی همواره تأثیرات شگرفی در وقایع تاریخی، ارتباطات اجتماعی و پیشرفت تمدن داشته است.
میانگین آب قابل دسترس در هر کشور صرفنظر از تغییرات بین سالی آن مقدار ثابت و مشخصی است، درحالی که تقاضا برای این کالا به دو دلیل اصلی بهطور مرتب افزایش مییابد.
جمعیت دنیا بهویژه در کشورهای درحال توسعه بهطور مستمر درحال افزایش است و در نهایت تجربه نشان میدهد همواره با توسعه اقتصادی این کشورها، استانداردهای زندگی رشد یافته که به تبع آن مقدار مصرف سرانه آب نیز افزایش مییابد.
بنابراین اساسیترین مسأله برنامهریزی منابع آب، ایجاد تعادل منطقی بین این منابع محدود و مصارف فزاینده است. به این لحاظ برای ایجاد چنین تطابقی، احداث سدهای مخزنی چند منظوره با نقش اصلی تنظیم جریان رودخانهها و به منظور تأمین نیازهای محیط زیست، کشاورزی، آشامیدنی، صنعت و همچنین تولید انرژی برق آبی و کنترل سیلاب به عنوان بهترین عوامل مطرح هستند.
صرفنظر از کنترل و مهار آب، کاهش تلفات و افزایش بازده آبیاری نیز یکی از گامهای اساسی در توسعه کشاورزی و افزایش بهرهوری از منابع آب و خاک است و دراین رابطه بهرهگیری از سیستمهای مدرن آبیاری برای بالا بردن راندمان و استفاده از آب در بخش کشاورزی از عوامل مهم صرفهجویی است و همزمان با استفاده از سیستمهای مدرن، اعمال کنترلهای لازم برای دستیابی به حداکثر راندمان نیز باید مدنظر قرار گیرد.
در اینخصوص و به منظور اخذ حداکثر راندمان از شبکههای احداث شده، نگهداری سیستم بر اساس اصول طراحی اولیه و یا به عبارت دیگر، نگهداری تأسیسات آبی و استفاده از شیوههای نوین آبیاری نیز از ملزومات کار است.
کشور ایران با حدود 280 میلیمتر بارندگی متوسط سالانه در زمره کشورهای خشک و نیمه خشک است و متأسفانه توزیع زمانی و مکانی این بارندگی حتی در نقاطی مانند استان گیلان با متوسط هزار میلیمتر بارش سالانه به ترتیبی است که در فصل تابستان، تبخیر به این نزولات پیشی گرفته و مسأله آبیاری را برای بهرهبرداری از یک کشت مطلوب الزامی میسازد.
بنابراین با توجه به عدم مهار و کنترل منابع آب در استان، احداث سدهای مخزنی به منظور تأمین آب آشامیدنی و تضمین کشت مطمئن امری ضروری و اجتنابناپذیر است.
با اجرای سدهای مخزنی شهر بیجار، شفارود و پلرود در سالهای آتی میتوان ادعا کرد که بخش قابل توجهی از مشکلات آب آشامدینی شهری و صنایع کشاورزی و سایر موارد در استان گیلان رفع و قدمهای اساسی در راه توسعه اقتصادی و اجتماعی برداشته شده است.
بدین جهت حجم آب تجدیدشونده استان گیلان 7/4 میلیارد مترمکعب است، در شرایط نرمال 3/7 میلیارد مترمکعب آب از خارج استان نیز به آستان وارد میشود. 3/5 درصد جمعیت کشور در استان گیلان زندگی میکنند، ولی 8/5 درصد آب تجدیدشونده کشور را در اختیار دارد که این امر نشان از وضعیت مطلوب پتانسیل آبی این استان است. متوسط بارندگی استان گیلان هزار و 100 میلیمتر است.
استان گیلان ضمن داشتن 5/3 درصد جمعیت کشور، تولیدکننده 10 درصد مواد غذایی کشور است که این میزان تا 20 درصد نیز قابل افزایش است؛ 38 درصد تولید برنج، 60 درصد چای، 20 درصد فرآوردههای جنگلی و 80 درصد ابریشم کشور در این استان تأمین میشود.
پتانسیل آبی استان گیلان، شامل آبهای "سطحی" و آبهای "زیرزمینی" است. آبهای سطحی به دو بخش، یکی آبهای ورودی از خارج استان، مثل رودخانههای شاهرود و قزل اوزن با حجم سه هزار و 700 میلیون مترمکعب و دیگری آبهای رودخانههای داخلی استان، مثل 52 رودخانه بزرگ و کوچک با حجم پنج هزار و 400 میلیون مترمکعب است.
آبهای زیرزمینی نیز به دو صورت "چاههای عمیق و نیمه عمیق" با ظرفیت 790 میلیون مترمکعب و "چشمهها" با حجم 100 میلیون مترمکعب است. با این وجود جمع پتانسیل آبی استان گیلان 9 هزار و 990 میلیون مترمکعب است.
نیاز آبی استان گیلان مشتمل بر حوزه دشت گیلان و فومنات، آبخور سد سپیدرود "گیلان مرکزی"، "حوزه شرق" و "حوزه غرب" است.
منابع آب سطحی بخش مرکزی گیلان رودخانه سپیدرود و سایر رودخانههای محلی مشرف به شبکه سپیدرود است. اراضی شالیکاری منطقه در توسعه نهایی 189 هزار و 800 هکتار است که در حال حاضر زیر کشت قرار دارد.
جمع کل نیاز آبی گیلان مرکزی سه هزار و 674 میلیون مترمکعب در سال است که باید از سیستم سپیدرود، شهریار و سایر منابع آبی و آبخورانهای مشرف به این شبکه تأمین شود.
منابع آب سطحی بخش "حوزه شرق گیلان" رودخانههای شلمانرود تا صفارود است. اراضی شالیکاری منطقه در شرایط فعلی سنتی آبخور و حدود 14 هزار و 852 هکتار است. این اراضی پس از اجرای سد مخزنی پلرود و شبکههای آبیاری و زهکشی آن به 16 هزار و 352 خواهد رسید که با احتساب اراضی خارج از محدوده طرح تا محدوده صفارود کل اراضی منطقه افزون بر 19 هزار هکتار خواهد شد.
جمع نیاز آبی حوزه شرق گیلان حدود 520 میلیون مترمکعب است که حدود 211 میلیون مترمکعب آن از محل سد پلرود و بقیه از سایر منابع آب منطقه تأمین میشود.
منابع آب سطحی بخش "حوزه غرب گیلان" 18 رودخانه در شرق تا سردآب رود در منتهیالیه غربی تا آستارا را شامل میشود. اراضی شالیکاری منطقه در شرایط فعلی سنتی آبخور و حدود 25 هزار و 348 هکتار در داخل حوزه شفارود و خارج آن تا آستارا است.
این اراضی پس از اجرای سد مخزنی شفارود و شبکه آبیاری و زهکشی آن به 26 هزار و 630 هکتار و در توسعه نهایی و چشمانداز 20 ساله به 33 هزار و 200 هکتار خواهد رسید. جمع نیاز آبی حوزه غرب گیلان حدود 845 میلیون مترمکعب است که حدود 166 میلیون مترمکعب آن از محل سد شفارود و بقیه از سایر منابع آب منطقه تأمین میشود.
بنابراین کل نیاز آبی استان برای 275 هزار هکتار اراضی آبی به همراه سایر نیازها و نیاز محیط زیست در مجموع افزون بر 5039 میلیون مترمکعب در سال است.
مساحت اراضی زیر کشت شالی استان گیلان قبل از احداث سد سپیدرود 110 هزار هکتار، وضعیت فعلی 230 هزار هکتار و توسعه آینده 242 هزار هکتار است.
هماکنون در استان گیلان یک سد مخزنی و هشت سد انحرافی به نامهای سپیدرود (مخزنی)، تاریک، گله رود، سنگر، پسیخان، شاخزر، قوام، املش و پلرود درحال بهرهبرداری است.
سد بزرگ مخزنی "شهر بیجار" درحال ساخت و همچنین پلرود و شفارود نیز آماده برای ساخت هستند. همینطور سدهای درحال مطالعه "سدهای کوتاه مخزنی"، شامل دیورش، عزیزکیان، نیلرود، خالصان، لاسک، گولک، تکلیم و صیقلده خورگام است.
با این توصیف، تکنولوژی جدیدی که برای مهار آبهای سطحی بهکار گرفته شده، تکنولوژی ساخت سدهای لاستیکی است. قبل از این نوع سدها برای مهار و هدایت آب به سوی زمینهای وسیع و آبروها، از دریچههای فولادی و تختههای چوبی استفاده میشد که در جلوی دریچهها قرار میگرفت تا آب با فشار بیشتری جریان داشته باشد. در این کار نیز به نیروی انسانی نیاز بود و اگر در باز کردن این دریچهها تأخیری روی میداد، سیل ایجاد میشد و دریچه را با خود میبرد.
کاربرد و مزایای سدهای لاستیکی را میتوان به مواردی همچون کنترل سیلابها و تنظیم جریان رودخانه، کنترل رسوب رودخانه اشاره کرد.
موارد استفاده از سدهای لاستیکی، شامل کنترل سد و حفاظت ساحلی در برابر فرسایش، نصب بر روی بندها و سدها به منظور افزایش ارتفاع آنها و کمک به تولید برق، کاهش آلودگی آب، افزایش ظرفیت ذخیره سدها، مسائل تفریحی از قبیل شنا، قایقرانی و جلوگیری از نفوذ آب شور دریا به هنگام مد به ساحل است.
شرکت سهامی آب منطقهای گیلان با هدف بهرهمندی از این تکنولوژی جدیدی برای مهار آبهای سطحی استان، سدهای لاستیکی، شامل گالشکلام، اُشمک، سید علی اکبری، زاکلیبررود، حاج علی جوب، ماسوله رودخان، خالکائی گوهررود، سیاهرود، طالب آباد و طولارود در دست مطالعه دارد.
مهار آبهای سطحی و ساخت سد از راهکار مهم توسعه کشاورزی استان گیلان است. اگر تعداد سدهای لاستیکی مصوب شده در سفر هیأت دولت اجرایی شود، بخش اعظمی از نزولات آسمانی را میتوان مهار و ذخیره کرد.
در این ارتباط، نماینده مردم لنگرود در مجلس شورای اسلامی از ساخت نخستین سد لاستیکی استان گیلان در این شهرستان خبر داد و گفت: این سد در روستای پهلوان بست بر روی رودخانه شلمانرود و در مسیر جاده شلمان ـ لنگرود ساخته میشود.
مهرداد لاهوتی با اعلام اینکه برای اجرای این سد اعتباری افزون بر 30 میلیارد ریال پیشبینی شده است، اظهار داشت: این میزان اعتبار بر مبنای فهرست بهای واحد پایه رشته آبیاری و زهکشی سال گذشته از سوی معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری برای این پروژه درنظر گرفته شده است.
عضو هیأت رئیسه کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی خاطرنشان کرد: در استان گیلان ساخت 14 سد لاستیکی جزء مصوبات هیأت دولت قرار گرفته که اولین آن در لنگرود به مناقصه گذاشته شده و عملیات اجرایی آن نیز در سال جاری آغاز خواهد شد.
به هرحال تکنولوژی ساخت سد بتنی غلطکی برای اولین بار در بشاگرد هرمزگان به اجرا درآمد که طراحی، اجرا، مدیریت و کارشناسی این پروژه بهطور ۱۰۰ درصد توسط کارشناسان و متخصصان داخلی انجام شد.
ساخت سد بتنی غلتکی به دلیل اجرای سریع پروژه با کمترین هزینه و کوتاهترین زمان در چند دهه اخیر در سراسر دنیا توجهی قابل قبولی یافته است.
مدیرعامل شرکت سهامی آب منطقهای گیلان از ساخت بزرگترین سد غلطکی کشور در استان خبر داد و گفت: بـا احداث سد شفارود که حجم مخزن آن 98 میلیون مترمکعب و از نـوع بتنی غلطکی است، افزون بر تأمین آب آشامیدنی شهرهای رضوانشهر و پره سر به میزان هفت و نیم میلیون مترمکعب، آب مورد نیاز 10 هزار و 830 هکتار از مزارع منطقه به حجم 48 میلیون مترمکعب در سال را تأمین میکند.
سیفالله آقابیگی خاطرنشان کرد: اعتبار اجرای این طرح که بیش از 144 میلیون و 761 هزار یورو است و از محل فاینانس خارجی تأمین خواهد شد.
وی گفت: تولید انرژی برق آبی به میزان 7/6 مگاوات ساعت نیز برای سد شفارود پیشبینی شده است.
وی بیان داشت: ساخت سد و تونل انحراف آب سد شفارود که از سال 1375 آغاز شد، در سال 1383 به پایان رسید و هماکنون ساخت تونل انتقال آب آن درحال اجراست.
آقابیگی در ادامه با اعلام اینکه سد شفارود که سومین سد درحال ساخت استان است و در کنترل سیلابهای فصلی تأثیر مهمی دارد، یادآور شد: این سد در 65 کیلومتری رشت و شش کیلومتری جنوب غربی شهرستان رضوانشهر ساخته میشود.
بدین ترتیب توجه به جنبههای مدیریتی و اقتصادی تولید در بخش کشاورزی در کنار عوامل فنی میتواند تضمینکننده تداوم ایفای نقش فعالان این عرصه در چرخه اقتصادی باشد، در میان نهادههای تولید در بخش کشاورزی "آب" از اهمیت ویژهای برخوردار است.
در استانی مانند گیلان کشت آبی جزء اصلیترین عوامل تولید غذا است. اجرای شبکههای اصلی و فرعی آبیاری و زهکشی اراضی پایین دست سدها از برنامههای مهم برای مدیریت بهینه مصرف آب در بخش کشاورزی است که باید توجه شود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان در اینخصوص گفت: سد سپیدرود که 50 سال پیش ساخته شده، هنوز 40 درصد سازههای آبرسانی این سد از قبیل کانال و تأسیسات آن تکمیل نشده است.
اردشیر روحی ماسوله افزود: در استان گیلان به دلیل اینکه هنوز پروژههای مرتبط با تأمین آب کشاورزی، مثل سد شفارود، سد پلرود و سد شهر بیجار هنوز در آغاز راه هستند، همچنان محدودیت آبی در استان وجود دارد.
وی همچنین اظهار داشت: سد سپیدرود که 50 سال پیش ساخته شده است، متأسفانه هنوز 40 درصد کانال و تأسیسات آبرسانی این سد تکمیل نشده است؛ ضمن اینکه در بالادست سد سپیدرود 124 سازه بتنی ایجاد شده است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان با اعلام اینکه آبیاری سنتی از مشکلات اساسی استان و باعث هدرروی آب و نارضایتی مردم میشود، افزود: این مشکل با اجرای صحیح و به موقع طرح تسطیح و تجهیز اراضی برطرف خواهد شد.
وی با اشاره به اینکه اگر تسطیح اراضی به موقع انجام شود، مشکلات بخش کشاورزی کاهش و هزینه تولید نیز پایین خواهد آمد، تأکید کرد: مصرف بهینه آب میتواند به نوعی پیشبرد اهداف کشاورزی را به دنبال داشته باشد.
به هر حال مهار آبهای سطحی و توسعه بهرهبرداری از منابعی که بدون مصرف در استان گیلان از دست میروند، باید سرلوحه برنامههای توسعه اقتصادی ـ اجتماعی مسئولان قرار گیرد.
به گزارش خبرگزاری مهر، ظرفیت اسمی سد سپیدرود یک میلیارد و 800 میلیون مترمکعب است که این ظرفیت امروز به دلیل رسوبگذاریهای مداوم رودخانههای قزل اوزن و شاهرود و لایروبی نشدن به موقع این سد با بیش از 40 درصد کاهش حدود یک میلیارد و 100 میلیون مترمکعب است.
با این وجود سد سپیدرود که مهمترین سازه تأمین آب در گیلان و یکی از بزرگترین سدهای مخزنی ایران است، هماکنون 70 درصد از آب مورد نیاز شالیزارهای استان را تأمین میکند.
وسعت شالیزارهای استان گیلان 330 هزار هکتار و تعداد شاربین دارای پیمان آب زراعی 277 هزار نفر است. بنابراین از آنجایی که بیش از نیمی از وسعت دشت جلگهای استان، شالیزار و بیش از نیمی از خانوارهای گیلانی با کشت محصول استراتژیک برنج امرار معاش میکنند، میتوان به ابعاد گسترده و پیامد ناشی از بحران کمآبی و خشکسالی و اثر مستقیم آن بر اقتصاد این استان پی برد.
همینطور به دلیل توزیع زمانی ناهماهنگ نزولات جوی و حجم جریانات سطحی در طول سال و نقش مهم آب در کشاورزی منطقه، کاهش حجم ذخیرهسازی سد مخزنی سپیدرود به دلیل انباشت رسوبات و کاهش آب ورودی به مخزن سد در سالهای اخیر، ضرورت بررسی و مطالعه مجدد بر روی منابع آب، اعم از سطحی و زیرزمینی و ریزشهای جوی را ایجاب میکند تا بر اساس پتانسیلهای منابع آب در دسترس نسبت به مقابله با خشکسالی برای استفاده بهینه از آب موجود در شرایط بحران برنامه آبیاری تنظیم کرد.
این برنامهریزی شامل تعیین منابع آبی داخل و خارج از حوضه آبیاری سپیدرود، تنظیم و تخصیص آب برای تمام مصارف در مناطق مختلف و ارزیابی روند اجرای برنامه تنظیم شده است.
استاندار گیلان در این ارتباط با اعلام اینکه سد سپیدرود از سرمایههای مهم کشور است، گفت: با عدم اجرای طرح جامع آب و همچنین اجازه ساخت سدها در سرشاخههای این سد در استانهای دیگر، احتمال پدیده کمآبی برای استان گیلان در سالهای آینده وجود دارد.
روحالله قهرمانی چابک بر لزوم ساخت سازههای کوچک سدسازی با هدف مهار آب بارندگیها از سوی وزارت نیرو در استان تأکید کرد و افزود: کمآبی از مسائل مهمی است که در سالهای اخیر دامنگیر کشور و گیلان شده و ضرورت مدیریت بهینه بر منابع موجود آب میتواند کمک بسیاری در جلوگیری از مشکلات کمآبی باشد.
وی همچنین با اشاره به ساخت سه سد مخزنی شهر بیجار، پلرود و شفارود در جنوب، شرق و غرب گیلان خاطرنشان کرد: با تکمیل ساخت این پروژهها تحول اساسی در استان ایجاد خواهد شد.
استاندار گیلان به آغاز عملیات اجرایی سد غلتکی شفارود در رضوانشهر اشاره کرد و افزود: این سد بلندترین سد بتنی غلتکی ایران است که مشکلات آب آشامیدنی، کشاورزی و صنعت غرب گیلان را برطرف میکند.
وی اظهار داشت: سد درحال ساخت شهر بیجار که عملیات آن از سال 1383 آغاز شده است، پس از تکمیل و بهرهبرداری آب آشامیدنی مورد نیاز بیش از 70 درصد جمعیت گیلان را به مقدار 165 میلیون مترمکعب در سال تأمین خواهد کرد.
قهرمانی چابک با اشاره به اینکه در گیلان باید برای مهار و کنترل آبهای سطحی اهتمام ویژه شود، افزود: طرح ساخت سدهای لاستیکی در این استان در دست مطالعه قرار دارد تا نزولات جوی این استان مهار و بتوان با ساخت این سدها به حفظ آب بندانهای استان نیز کمک کرد.
وی ادامه داد: استان گیلان با میانگین بارندگی یک هزار و 300 میلیمتر در سال، پربارانترین استان کشور و یکی از پربارانترینها در دنیاست که اگر آبهای سطحی آن مهار شود، خدمت بزرگی به کشور و مردم استان شده است.
به هر حال آب در کشور به عنوان یک منبع کمیاب اقتصادی همواره تأثیرات شگرفی در وقایع تاریخی، ارتباطات اجتماعی و پیشرفت تمدن داشته است.
میانگین آب قابل دسترس در هر کشور صرفنظر از تغییرات بین سالی آن مقدار ثابت و مشخصی است، درحالی که تقاضا برای این کالا به دو دلیل اصلی بهطور مرتب افزایش مییابد.
جمعیت دنیا بهویژه در کشورهای درحال توسعه بهطور مستمر درحال افزایش است و در نهایت تجربه نشان میدهد همواره با توسعه اقتصادی این کشورها، استانداردهای زندگی رشد یافته که به تبع آن مقدار مصرف سرانه آب نیز افزایش مییابد.
بنابراین اساسیترین مسأله برنامهریزی منابع آب، ایجاد تعادل منطقی بین این منابع محدود و مصارف فزاینده است. به این لحاظ برای ایجاد چنین تطابقی، احداث سدهای مخزنی چند منظوره با نقش اصلی تنظیم جریان رودخانهها و به منظور تأمین نیازهای محیط زیست، کشاورزی، آشامیدنی، صنعت و همچنین تولید انرژی برق آبی و کنترل سیلاب به عنوان بهترین عوامل مطرح هستند.
صرفنظر از کنترل و مهار آب، کاهش تلفات و افزایش بازده آبیاری نیز یکی از گامهای اساسی در توسعه کشاورزی و افزایش بهرهوری از منابع آب و خاک است و دراین رابطه بهرهگیری از سیستمهای مدرن آبیاری برای بالا بردن راندمان و استفاده از آب در بخش کشاورزی از عوامل مهم صرفهجویی است و همزمان با استفاده از سیستمهای مدرن، اعمال کنترلهای لازم برای دستیابی به حداکثر راندمان نیز باید مدنظر قرار گیرد.
در اینخصوص و به منظور اخذ حداکثر راندمان از شبکههای احداث شده، نگهداری سیستم بر اساس اصول طراحی اولیه و یا به عبارت دیگر، نگهداری تأسیسات آبی و استفاده از شیوههای نوین آبیاری نیز از ملزومات کار است.
کشور ایران با حدود 280 میلیمتر بارندگی متوسط سالانه در زمره کشورهای خشک و نیمه خشک است و متأسفانه توزیع زمانی و مکانی این بارندگی حتی در نقاطی مانند استان گیلان با متوسط هزار میلیمتر بارش سالانه به ترتیبی است که در فصل تابستان، تبخیر به این نزولات پیشی گرفته و مسأله آبیاری را برای بهرهبرداری از یک کشت مطلوب الزامی میسازد.
بنابراین با توجه به عدم مهار و کنترل منابع آب در استان، احداث سدهای مخزنی به منظور تأمین آب آشامیدنی و تضمین کشت مطمئن امری ضروری و اجتنابناپذیر است.
با اجرای سدهای مخزنی شهر بیجار، شفارود و پلرود در سالهای آتی میتوان ادعا کرد که بخش قابل توجهی از مشکلات آب آشامدینی شهری و صنایع کشاورزی و سایر موارد در استان گیلان رفع و قدمهای اساسی در راه توسعه اقتصادی و اجتماعی برداشته شده است.
بدین جهت حجم آب تجدیدشونده استان گیلان 7/4 میلیارد مترمکعب است، در شرایط نرمال 3/7 میلیارد مترمکعب آب از خارج استان نیز به آستان وارد میشود. 3/5 درصد جمعیت کشور در استان گیلان زندگی میکنند، ولی 8/5 درصد آب تجدیدشونده کشور را در اختیار دارد که این امر نشان از وضعیت مطلوب پتانسیل آبی این استان است. متوسط بارندگی استان گیلان هزار و 100 میلیمتر است.
استان گیلان ضمن داشتن 5/3 درصد جمعیت کشور، تولیدکننده 10 درصد مواد غذایی کشور است که این میزان تا 20 درصد نیز قابل افزایش است؛ 38 درصد تولید برنج، 60 درصد چای، 20 درصد فرآوردههای جنگلی و 80 درصد ابریشم کشور در این استان تأمین میشود.
پتانسیل آبی استان گیلان، شامل آبهای "سطحی" و آبهای "زیرزمینی" است. آبهای سطحی به دو بخش، یکی آبهای ورودی از خارج استان، مثل رودخانههای شاهرود و قزل اوزن با حجم سه هزار و 700 میلیون مترمکعب و دیگری آبهای رودخانههای داخلی استان، مثل 52 رودخانه بزرگ و کوچک با حجم پنج هزار و 400 میلیون مترمکعب است.
آبهای زیرزمینی نیز به دو صورت "چاههای عمیق و نیمه عمیق" با ظرفیت 790 میلیون مترمکعب و "چشمهها" با حجم 100 میلیون مترمکعب است. با این وجود جمع پتانسیل آبی استان گیلان 9 هزار و 990 میلیون مترمکعب است.
نیاز آبی استان گیلان مشتمل بر حوزه دشت گیلان و فومنات، آبخور سد سپیدرود "گیلان مرکزی"، "حوزه شرق" و "حوزه غرب" است.
منابع آب سطحی بخش مرکزی گیلان رودخانه سپیدرود و سایر رودخانههای محلی مشرف به شبکه سپیدرود است. اراضی شالیکاری منطقه در توسعه نهایی 189 هزار و 800 هکتار است که در حال حاضر زیر کشت قرار دارد.
جمع کل نیاز آبی گیلان مرکزی سه هزار و 674 میلیون مترمکعب در سال است که باید از سیستم سپیدرود، شهریار و سایر منابع آبی و آبخورانهای مشرف به این شبکه تأمین شود.
منابع آب سطحی بخش "حوزه شرق گیلان" رودخانههای شلمانرود تا صفارود است. اراضی شالیکاری منطقه در شرایط فعلی سنتی آبخور و حدود 14 هزار و 852 هکتار است. این اراضی پس از اجرای سد مخزنی پلرود و شبکههای آبیاری و زهکشی آن به 16 هزار و 352 خواهد رسید که با احتساب اراضی خارج از محدوده طرح تا محدوده صفارود کل اراضی منطقه افزون بر 19 هزار هکتار خواهد شد.
جمع نیاز آبی حوزه شرق گیلان حدود 520 میلیون مترمکعب است که حدود 211 میلیون مترمکعب آن از محل سد پلرود و بقیه از سایر منابع آب منطقه تأمین میشود.
منابع آب سطحی بخش "حوزه غرب گیلان" 18 رودخانه در شرق تا سردآب رود در منتهیالیه غربی تا آستارا را شامل میشود. اراضی شالیکاری منطقه در شرایط فعلی سنتی آبخور و حدود 25 هزار و 348 هکتار در داخل حوزه شفارود و خارج آن تا آستارا است.
این اراضی پس از اجرای سد مخزنی شفارود و شبکه آبیاری و زهکشی آن به 26 هزار و 630 هکتار و در توسعه نهایی و چشمانداز 20 ساله به 33 هزار و 200 هکتار خواهد رسید. جمع نیاز آبی حوزه غرب گیلان حدود 845 میلیون مترمکعب است که حدود 166 میلیون مترمکعب آن از محل سد شفارود و بقیه از سایر منابع آب منطقه تأمین میشود.
بنابراین کل نیاز آبی استان برای 275 هزار هکتار اراضی آبی به همراه سایر نیازها و نیاز محیط زیست در مجموع افزون بر 5039 میلیون مترمکعب در سال است.
مساحت اراضی زیر کشت شالی استان گیلان قبل از احداث سد سپیدرود 110 هزار هکتار، وضعیت فعلی 230 هزار هکتار و توسعه آینده 242 هزار هکتار است.
هماکنون در استان گیلان یک سد مخزنی و هشت سد انحرافی به نامهای سپیدرود (مخزنی)، تاریک، گله رود، سنگر، پسیخان، شاخزر، قوام، املش و پلرود درحال بهرهبرداری است.
سد بزرگ مخزنی "شهر بیجار" درحال ساخت و همچنین پلرود و شفارود نیز آماده برای ساخت هستند. همینطور سدهای درحال مطالعه "سدهای کوتاه مخزنی"، شامل دیورش، عزیزکیان، نیلرود، خالصان، لاسک، گولک، تکلیم و صیقلده خورگام است.
با این توصیف، تکنولوژی جدیدی که برای مهار آبهای سطحی بهکار گرفته شده، تکنولوژی ساخت سدهای لاستیکی است. قبل از این نوع سدها برای مهار و هدایت آب به سوی زمینهای وسیع و آبروها، از دریچههای فولادی و تختههای چوبی استفاده میشد که در جلوی دریچهها قرار میگرفت تا آب با فشار بیشتری جریان داشته باشد. در این کار نیز به نیروی انسانی نیاز بود و اگر در باز کردن این دریچهها تأخیری روی میداد، سیل ایجاد میشد و دریچه را با خود میبرد.
کاربرد و مزایای سدهای لاستیکی را میتوان به مواردی همچون کنترل سیلابها و تنظیم جریان رودخانه، کنترل رسوب رودخانه اشاره کرد.
موارد استفاده از سدهای لاستیکی، شامل کنترل سد و حفاظت ساحلی در برابر فرسایش، نصب بر روی بندها و سدها به منظور افزایش ارتفاع آنها و کمک به تولید برق، کاهش آلودگی آب، افزایش ظرفیت ذخیره سدها، مسائل تفریحی از قبیل شنا، قایقرانی و جلوگیری از نفوذ آب شور دریا به هنگام مد به ساحل است.
شرکت سهامی آب منطقهای گیلان با هدف بهرهمندی از این تکنولوژی جدیدی برای مهار آبهای سطحی استان، سدهای لاستیکی، شامل گالشکلام، اُشمک، سید علی اکبری، زاکلیبررود، حاج علی جوب، ماسوله رودخان، خالکائی گوهررود، سیاهرود، طالب آباد و طولارود در دست مطالعه دارد.
مهار آبهای سطحی و ساخت سد از راهکار مهم توسعه کشاورزی استان گیلان است. اگر تعداد سدهای لاستیکی مصوب شده در سفر هیأت دولت اجرایی شود، بخش اعظمی از نزولات آسمانی را میتوان مهار و ذخیره کرد.
در این ارتباط، نماینده مردم لنگرود در مجلس شورای اسلامی از ساخت نخستین سد لاستیکی استان گیلان در این شهرستان خبر داد و گفت: این سد در روستای پهلوان بست بر روی رودخانه شلمانرود و در مسیر جاده شلمان ـ لنگرود ساخته میشود.
مهرداد لاهوتی با اعلام اینکه برای اجرای این سد اعتباری افزون بر 30 میلیارد ریال پیشبینی شده است، اظهار داشت: این میزان اعتبار بر مبنای فهرست بهای واحد پایه رشته آبیاری و زهکشی سال گذشته از سوی معاونت برنامهریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری برای این پروژه درنظر گرفته شده است.
عضو هیأت رئیسه کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی خاطرنشان کرد: در استان گیلان ساخت 14 سد لاستیکی جزء مصوبات هیأت دولت قرار گرفته که اولین آن در لنگرود به مناقصه گذاشته شده و عملیات اجرایی آن نیز در سال جاری آغاز خواهد شد.
به هرحال تکنولوژی ساخت سد بتنی غلطکی برای اولین بار در بشاگرد هرمزگان به اجرا درآمد که طراحی، اجرا، مدیریت و کارشناسی این پروژه بهطور ۱۰۰ درصد توسط کارشناسان و متخصصان داخلی انجام شد.
ساخت سد بتنی غلتکی به دلیل اجرای سریع پروژه با کمترین هزینه و کوتاهترین زمان در چند دهه اخیر در سراسر دنیا توجهی قابل قبولی یافته است.
مدیرعامل شرکت سهامی آب منطقهای گیلان از ساخت بزرگترین سد غلطکی کشور در استان خبر داد و گفت: بـا احداث سد شفارود که حجم مخزن آن 98 میلیون مترمکعب و از نـوع بتنی غلطکی است، افزون بر تأمین آب آشامیدنی شهرهای رضوانشهر و پره سر به میزان هفت و نیم میلیون مترمکعب، آب مورد نیاز 10 هزار و 830 هکتار از مزارع منطقه به حجم 48 میلیون مترمکعب در سال را تأمین میکند.
سیفالله آقابیگی خاطرنشان کرد: اعتبار اجرای این طرح که بیش از 144 میلیون و 761 هزار یورو است و از محل فاینانس خارجی تأمین خواهد شد.
وی گفت: تولید انرژی برق آبی به میزان 7/6 مگاوات ساعت نیز برای سد شفارود پیشبینی شده است.
وی بیان داشت: ساخت سد و تونل انحراف آب سد شفارود که از سال 1375 آغاز شد، در سال 1383 به پایان رسید و هماکنون ساخت تونل انتقال آب آن درحال اجراست.
آقابیگی در ادامه با اعلام اینکه سد شفارود که سومین سد درحال ساخت استان است و در کنترل سیلابهای فصلی تأثیر مهمی دارد، یادآور شد: این سد در 65 کیلومتری رشت و شش کیلومتری جنوب غربی شهرستان رضوانشهر ساخته میشود.
بدین ترتیب توجه به جنبههای مدیریتی و اقتصادی تولید در بخش کشاورزی در کنار عوامل فنی میتواند تضمینکننده تداوم ایفای نقش فعالان این عرصه در چرخه اقتصادی باشد، در میان نهادههای تولید در بخش کشاورزی "آب" از اهمیت ویژهای برخوردار است.
در استانی مانند گیلان کشت آبی جزء اصلیترین عوامل تولید غذا است. اجرای شبکههای اصلی و فرعی آبیاری و زهکشی اراضی پایین دست سدها از برنامههای مهم برای مدیریت بهینه مصرف آب در بخش کشاورزی است که باید توجه شود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان در اینخصوص گفت: سد سپیدرود که 50 سال پیش ساخته شده، هنوز 40 درصد سازههای آبرسانی این سد از قبیل کانال و تأسیسات آن تکمیل نشده است.
اردشیر روحی ماسوله افزود: در استان گیلان به دلیل اینکه هنوز پروژههای مرتبط با تأمین آب کشاورزی، مثل سد شفارود، سد پلرود و سد شهر بیجار هنوز در آغاز راه هستند، همچنان محدودیت آبی در استان وجود دارد.
وی همچنین اظهار داشت: سد سپیدرود که 50 سال پیش ساخته شده است، متأسفانه هنوز 40 درصد کانال و تأسیسات آبرسانی این سد تکمیل نشده است؛ ضمن اینکه در بالادست سد سپیدرود 124 سازه بتنی ایجاد شده است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی گیلان با اعلام اینکه آبیاری سنتی از مشکلات اساسی استان و باعث هدرروی آب و نارضایتی مردم میشود، افزود: این مشکل با اجرای صحیح و به موقع طرح تسطیح و تجهیز اراضی برطرف خواهد شد.
وی با اشاره به اینکه اگر تسطیح اراضی به موقع انجام شود، مشکلات بخش کشاورزی کاهش و هزینه تولید نیز پایین خواهد آمد، تأکید کرد: مصرف بهینه آب میتواند به نوعی پیشبرد اهداف کشاورزی را به دنبال داشته باشد.
به هر حال مهار آبهای سطحی و توسعه بهرهبرداری از منابعی که بدون مصرف در استان گیلان از دست میروند، باید سرلوحه برنامههای توسعه اقتصادی ـ اجتماعی مسئولان قرار گیرد.
نظرات بینندگان