دوم اسفند، برابر با 21 فوریه هر سال، به نام روز جهانی "زبان مادری" شناخته شده است. روزی که به خاطر بیاوریم، زمانی در شهر و دیار ما زبان‌هایی استفاده می‌شده که امروز به فراموشی سپرده شده است.
امروزه زبان‌های محلی در سرتاسر دنیا و خصوصاً ایران در آستانه نابودی است. زبان مادری‌مان را فراموش کرده‌ایم و امروزه کمتر کسی در گیلان پیدا می‌شود که به کودک خود گیلکی یاد بدهد؛ زبانی شیرین که حتی در میان روستاهای گیلان هم در آستانه فراموشی است.
وقتی نگاه می‌کنیم به ترک‌ها، شاید برای‌مان جالب باشد که چرا همیشه و در همه حال آنان زبان خود را فراموش نکرده و در دورترین نقطه جهان هم با هم ترکی صحبت می‌کنند. تا حدودی هم متعجب می‌شویم، اما به این فکر نمی‌کنیم که چرا ما نباید این‌گونه باشیم!؟
از صبح امروز در خیابان‌های شهر که قدم می‌زدم، همه فارسی صحبت می‌کنند. حتی بسیاری از افراد مسن جامعه هم زبان خود را گم کرده‌اند. دیگر در روستاهای گیلان هم گیلکی در آستانه نابودی است. اما به راستی چرا؟!!
در طول تاریخ، گیلانیان یکی از قدیمی‌ترین اقوام بوده‌اند که همواره با نام‌های مختلف شناخته می‌شدند و فرهنگ و سنن خاص خود را داشتند. اما ورود سنن اقوام مختلف باعث تغییر در فرهنگ گیلانیان شده و زبان گیلکی هم در همین راستا به فراموشی گروید، تا امروز که دیگر گیلکی را تنها یک "ته لهجه" می‌دانند که آن‌هم بسیاری از ما تلاش می‌کنیم آن را مخفی کنیم. کاش فقط یک روز هم که شده دوباره به زبان و لهجه مادری‌مان برگردیم. در این یادداشت کوتاه سعی شده است، با گویش گیلکی آشنایی مختصری پیدا کنید.
گویش گیلکی، شامل یکی از پنج قسم گویش‌های خزری است که در محدوده گیلان و قسمتی از مازندران رواج دارد و از لهجه‌های مختلفی، مانند رشتی و تالشی و گالشی و لاهیجانی و دریاکناری تقسیم شده است که هریک با تفاوت‌هایی اندک همان گویش گیلکی می‌باشند.
اما به‌جز نوع گیلکی تالشی که با زبان ترکی افراد آن منطقه مخلوط شده است، گیلکی را بر دو گویش تقسیم می‌کنند: غربی (به پس) و شرقی (به پیش).
گویش غربی در مناطق رشت و انزلی و صومعه سرا و ... و گویش شرقی در لاهیجان و آستانه و لنگرود و ... مورد استفاده قرار می‌گیرد.
رابینو ـ محقق و جهانگرد ـ در خاطرات خود از گیلان می‌نویسد: زبان گیلان در حقیقت گیلکی است که دارای روشی تند است و کم‌صداتر از زبان سایر مناطق ایران می‌باشد. لهجه آن نیز برحسب نقاط مختلف گیلان متفاوت است.
گویش‌های خزری در قسمت‌های مربوط به تخفیف فرم واژه، یعنی انداختن بعضی حروف و کلمات از زبان فارسی نیز پیشرفته‌تر است. "هاء ملفوظ" اگر بعد از "الف" واقع شود، گاهی حذف می‌شود و صدای داخل واژه فوق‌العاده تخفیف‌پذیر است.
لفظ‌ها و آواها در صرف افعال گیلکی جابه‌جا می‌شود، مانند تبدیل "خ" به "ج" در فعل دوختن. در فارسی "خ" به "ز" تبدیل می‌شود، مانند "بدوز"، اما در گیلکی "بدوج" گفته می‌شود.
در گیلکی، جای مضاف و مضاف‌الیه معمولاً تغییر می‌کند و از این حیث مانند زبان‌های شرق ایرانی می‌باشد.
همچنین مفعول اصولاً بی‌واسطه بیان شده، "را" حذف می‌شود و به‌جایش "ه" استفاده می‌شود.
یکی دیگر از ویژگی‌های زبان گیلکی، وجود پیشوندهای بسیار است که معنی افعال را تغییر می‌دهد. مانند: وا، جو، ج، بو، دو، او و ... .
تفاوت دیگر در زبان گیلکی، عدم استفاده از "ها" برای جمع است و همچنین برای جاندار و بی‌جان فرقی قائل نیست.